Site Yönetiminde İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülükleri

Kapıcı, temizlik görevlisi, bahçıvan veya güvenlik görevlisi çalıştıran bir apartman ya da site, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (İSG Kanunu) bakımından işverendir. Bu, kat maliklerinin bir şirket gibi risk değerlendirmesi yaptırması, çalışanlara İSG eğitimi verdirmesi, işe giriş sağlık muayenesini sağlaması, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi hizmetini (çoğu zaman dışarıdan) alması ve iş kazalarını SGK'ya bildirmesi demektir. Çoğu yönetici bu yükümlülükleri ancak bir kaza olduktan sonra öğrenir; o noktada eksiklerin sorumluluğu kat maliklerine ve işveren vekili sıfatıyla yöneticiye yönelir.

Apartman neden "işveren" sayılır?#

İSG Kanunu m.2'ye göre kanun, kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine, faaliyet konusuna bakılmaksızın uygulanır. m.3 işvereni «Çalışan istihdam eden gerçek veya tüzel kişi yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşları» olarak tanımlar; apartman yönetiminin tüzel kişiliği olmaması bu sıfatı ortadan kaldırmaz.

Kanunun saydığı istisnalardan biri "ev hizmetleri"dir (m.2/2-c). Bir hanenin kendi çalışanı bu kapsamda değerlendirilebilir; ancak Konut Kapıcıları Yönetmeliği m.3 kapıcının işvereni olarak konutun maliki veya ortaklarını, yöneticiyi de işveren vekili olarak tanımlar ve m.5'te kapıcıya «Verilen eğitimlere uygun davranmak ve koruyucu malzemeyi kullanmak» görevini yükler. Ortak yerlerde, kat malikleri adına çalışan personel için "ev hizmeti" istisnasına güvenmeyin; tereddüt varsa bir İSG profesyoneline danışın.

İşverenin temel yükümlülükleri#

İSG Kanunu m.4'e göre işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Dışarıdan uzman veya firma hizmeti almak işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz ve İSG tedbirlerinin maliyeti çalışana yansıtılamaz (m.4/2 ve m.4/4).

Risk değerlendirmesi

Risk değerlendirmesi kanunun merkezindeki yükümlülüktür (m.10). İşveren, değerlendirme sonucunda alınacak tedbirleri ve kullanılması gereken koruyucu donanımı belirler. Apartmanlarda sık karşılaşılan riskler şunlardır: ıslak zeminde kayma, merdivende yük taşıma, çatı ve teras temizliğinde yüksekte çalışma, kazan dairesinde sıcak yüzey ve gaz, çamaşır suyu ve tuz ruhu gibi kimyasalların karıştırılması, asansör makine dairesine yetkisiz giriş. Kanun m.4/1-d, yeterli bilgi ve talimat verilmemiş çalışanın hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için tedbir alınmasını ister.

Sağlık muayenesi

İşveren çalışanın işe girişte, iş değişikliğinde, iş kazası veya meslek hastalığı sonrası talep etmesi hâlinde işe dönüşte ve işin devamı süresince düzenli aralıklarla sağlık muayenesinden geçmesini sağlar (m.15). Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde, işe uygunluğu gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz. Raporlar işyeri hekiminden alınır; 50'den az çalışanı bulunan az tehlikeli işyerleri için kanun ÇASMER'lerden, aile hekimlerinden veya diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alınabileceğini öngörür. Muayene maliyeti çalışana yansıtılamaz. Konut Kapıcıları Yönetmeliği m.4 de yöneticiye işe girişte sağlık raporu isteme ve yılda bir sağlık kontrolü yaptırma görevi verir.

Eğitim

Eğitim işe başlamadan önce, iş veya ekipman değiştiğinde ve düzenli aralıklarla verilir (m.17). Eğitimin maliyeti çalışana yansıtılamaz ve eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır; haftalık çalışma süresini aşarsa fazla çalışma olarak değerlendirilir. Eğitim sürelerinin ve konularının ayrıntısı yönetmeliklerle düzenlenir; iş güvenliği uzmanınız planlamayı yapar.

İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi#

İSG Kanunu m.6'ya göre işveren, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirir. Çalışanları arasında gerekli niteliklere sahip kimse yoksa, bu hizmetin tamamını veya bir kısmını ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden (OSGB) veya ÇASMER'lerden alabilir. Apartmanlar için uygulamada genellikle bir OSGB ile sözleşme yapılır. İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği m.14'e göre OSGB ile işveren arasındaki sözleşme İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun düzenlenir ve en geç beş gün içinde sistem üzerinden karşılıklı onaylanır.

Kanun, 50'den az çalışanı bulunan ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde, Bakanlıkça ilan edilen eğitimleri tamamlayan işverenin veya işveren vekilinin, işe giriş ve periyodik muayeneler hariç İSG hizmetlerini kendisinin yürütebileceğini de öngörür (m.6/1-a). Ayrıca on kişiden az çalışanı olan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinin Bakanlık desteğinden yararlanabileceği düzenlenmiştir (m.7).

Uzman ve hekim, eksiklikleri ve önerilerini işverene yazılı bildirir; bunların yerine getirilmesinden işveren sorumludur (m.8). Uzmanın tespit defterine yazdığı bir eksikliği "bütçe yok" diyerek bekletmek, sorumluluğu yöneticinin ve kat maliklerinin üzerinde bırakır.

Tehlike sınıfı nasıl belirlenir?

İşyeri tehlike sınıfı (az tehlikeli, tehlikeli, çok tehlikeli) Bakanlıkça çıkarılan tebliğ ile belirlenir ve sınıfın tespitinde işyerinde yapılan asıl iş dikkate alınır (m.9). Uzmanın belge sınıfı da buna bağlıdır: az tehlikelide en az (C), tehlikelide en az (B), çok tehlikelide (A) sınıfı belge aranır (m.8/5). Binanızın hangi sınıfta yer aldığını çalıştığınız OSGB'ye veya bir İSG profesyoneline doğrulatın; bu makale belirli bir sınıf önermez.

Çalışan temsilcisi ve kurul#

İki ile elli arasında çalışanı bulunan işyerlerinde bir çalışan temsilcisi görevlendirilir (m.20). Tek kapıcılı bir apartmanda bu yükümlülük doğmaz; iki veya daha fazla görevlisi olan sitelerde seçimle, olmazsa atamayla belirlenir. Elli veya daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan uzun süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde İSG kurulu kurulur (m.22); bu, yalnız çok büyük sitelerde gündeme gelir.

İş kazası olursa#

İşveren bütün iş kazalarının kaydını tutar ve kazayı, kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK'ya bildirir (İSG Kanunu m.14). 5510 sayılı Kanun m.13 ayrıca o yerin yetkili kolluk kuvvetlerine derhal bildirim yapılmasını ister. Yaralanma olmasa da çalışanı veya ekipmanı zarara uğratma potansiyeli olan olaylar (ramak kala) incelenip raporlanır.

Ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşan çalışan, işverene başvurarak tedbir alınmasını isteyebilir; işveren talebi yerinde bulursa çalışan tedbir alınana kadar çalışmaktan kaçınabilir ve bu sürede ücreti saklıdır (m.13). Çalışanlar da eğitim ve talimatlara uymak, koruyucu donanımı doğru kullanmak ve tehlikeyi derhal bildirmekle yükümlüdür (m.19).

Yükümlülüklere uyulmaması hâlinde İSG Kanunu m.26 her ihlal türü için ayrı idari para cezaları öngörür; bazı ihlallerde ceza, aykırılığın devam ettiği her ay için tekrarlanır. Güncel tutarlar için resmî kaynaklara bakın.

Uygulamada: iki örnek#

Tam zamanlı kapıcılı apartman. 24 daireli bir apartmanın tek çalışanı tam zamanlı kapıcıdır. Yönetici kurulun verdiği yetkiyle bir OSGB ile sözleşme yapar ve sözleşme İSG-KATİP üzerinden onaylanır. Uzman binayı gezerek risk değerlendirmesini hazırlar: kazan dairesine kapıcıdan başkasının girmemesi, kimyasalların etiketli dolapta tutulması, çatıya çıkışta emniyet kemeri. Hekim işe giriş muayenesini yapar, kapıcı İSG eğitimini alır. Kapıcıya kaymaz ayakkabı ve eldiven yönetim bütçesinden alınır; bedeli ücretten kesilmez.

Yarı zamanlı temizlik görevlisi. 8 daireli bir apartman haftada iki gün çalışan bir temizlik görevlisi istihdam eder. Çalışma süresinin kısa olması İSG yükümlülüklerini kaldırmaz: risk değerlendirmesi, eğitim, işe giriş muayenesi ve kaza bildirimi bu görevli için de geçerlidir. Görevli merdivende düşüp yaralanırsa yönetici, kaza kaydını tutar ve kazayı üç iş günü içinde SGK'ya bildirir.

Sık yapılan yanlışlar#

• "Tek kapıcımız var, İSG bizi ilgilendirmez." Kanun çalışan sayısına bakmadan bütün işyerlerine uygulanır; sayı yalnız bazı ayrıntıları (temsilci, kurul, hizmet biçimi) değiştirir.
• Koruyucu donanım bedelini çalışandan almak. İSG tedbirlerinin maliyeti çalışana yansıtılamaz.
• OSGB'ye imza atıp tavsiyeleri uygulamamak. Dışarıdan hizmet almak sorumluluğu ortadan kaldırmaz; tavsiyelerin yerine getirilmesinden işveren sorumludur.
• Kazayı "küçük" diye bildirmemek. İş kazası, kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK'ya bildirilir.

Sık sorulan sorular#

Apartmanda iş güvenliği uzmanı zorunlu mu?

İSG Kanunu m.6 işverene uzman ve hekim görevlendirme yükümlülüğü getirir. 50'den az çalışanlı az tehlikeli işyerleri için yürürlük tarihine ilişkin güncel durumu yukarıdaki uyarıda anlattık; binanız için bir İSG profesyoneline danışın.

Kapıcının sağlık raporunu kim karşılar?

İşveren. Sağlık gözetiminin maliyeti çalışana yansıtılamaz (m.15/4).

İSG eğitimi mesai dışında verilebilir mi?

Eğitim süresi çalışma süresinden sayılır; haftalık çalışma süresini aşan kısım fazla çalışma olarak değerlendirilir (m.17/7).

Yönetim firmasıyla çalışıyoruz; İSG sorumluluğu kimde?

Personel kimin çalışanıysa İSG işvereni odur. Personel doğrudan kat malikleri adına çalıştırılıyorsa yükümlülük kat maliklerinde, uygulaması işveren vekili olarak yöneticidedir. Firma kendi çalışanını gönderiyorsa sözleşmeyi ve tarafların sorumluluklarını bir avukata inceletin.